SISTEM KOLOID

Pengenalan

Kajian mengenai koloid bermula pada awal kurun ke 19 oleh Graham. Sistem
koloid yang mula dikaji ialah jelatin dan gam. Perkataan koloid adalah berasal
dari perkataan Greek yang bermaksud gam. Sistem koloid berada di antara
sistem larutan benar dan ampaian. Larutan benar adalah larutan yang
mengandungi molekul atau ion seperti larutan gula dan garam. Manakala
ampaian adalah zarah-zarah yang terdiri lebih dari satu molekul dan cukup
besar untuk dilihat dengan mata. Saiz zarah koloid lebih kurang 5nm hingga
200 nm dan hanya boleh dilihat menerusi mikroskop. Julat saiz ini hampir sama
dengan jejari molekul kanji atau protein. Zarah koloid terdiri daripada agregat
banyak molekul atau agregat satu molekul seperti AgCl, As2S3, Au, protein, kanji
dan polimer. Sistem koloid merupakan sistem dua fasa kerana terdapat
permukaan yang memisahkan zarah atau fasa sebaran dan medium sebaran.
Pada permukaan terdapat sifat jerapan dan keupayaan elektrik.
Pengkelasan koloid

Koloid dikelaskan kepada beberapa jenis bergantung kepada fasa dan
media sebaran. Jenis koloid dan contoh-contoh ditunjuk dalam Jadual 1
Medium sebaran Fasa sebaran Nama Sistem Contoh
gas cecair aerosol kabus, awam
gas pepejal aerosol asap
cecair gas foam(busa) krim
cecair cecair emulsi susu, magnesia
cecair pepejal sol sol emas, cat
pepejal gas busa pepejal Pumika,
marshmallow
pepejal cecair Emulsi pepejal Jeli, mentega
pepejal pepejal gel kaca rubi
Jadual 1 Jenis dan contoh koloid
2
Jenis Sol
Terdapat dua jenis sol iaitu sol liofobik dan sol liofilik. Jika media serakan
ialah air sol dikenali sebagai sol hidrofobik dan sol hidrofilik. Contoh sol
hidrofobik ialah As2S3, Au dan AgCl. Fasa serakan tidak terserak dalam air
secara spontan atau kurang afiniti terhadap air maka ia tidak stabil. Ia mudah
digumpalkan oleh penambahan elektrolit. Koloid hidrofobik adalah stabil kerana
terdapat jerapan ion pada zarah koloid dan menyebabkan zarah bercas dan
saling tolak menolak. Contoh sol hidrofilik ialah selulosa, protein, polimer
surfaktan. Fasa serakan mempunyai afiniti yang kuat terhadap pelarut. Sol
jenis ini adalah stabil.
Penyediaan sol hidrofobik
Dua cara penyediaan sol hidrofobik iaitu kaedah kondensasi dan kaedah
serakan. Kaedah kondensasi merupakan kaedah kimia dimana zarah koloid
dibina daripada molekul tunggal di mana satu larutan tepu campuran disediakan
dalam medium serakan dengan mengawal suhu dan kepekatan medium
serakan yang rendah. Kaedah serakan merupakan kaedah fizikal dimana zarah
koloid disediakan dengan memecahkan fasa serakan kepada zarah koloid.
Kaedah kondensasi
Fasa serakan adalah dalam keadaan larutan benar. Tindak balas kimia
menghasilkan sol dan dilakukan secara berhati-hati dengan mengawal
kepekatan bagi mencegah pengumpalan. Terdapat berbagai kaedah
kondensasi bagi penyediaan sol hidrofobik.
Penurunan
Tindak balas penurunan melibatkan garam atau oksida logam. Agen penurun
yang digunakan ialah formaldehid, hidrogen, karbon monoksida, hidrazina,
hidroksilamina dan tanmin. Contoh: koloid emas. Beberapa titis AuCl 0.1%
ditambahkan ke dalam 100 ml air. Tambahkan sedikit K2CO3 untuk
peneutralan larutan terhasil. Tambahkan bahan penurun tannin. Tannin juga
3
berfungsi sebagai agen pelindung koloid Au daripada mengumpal. Koloid
logam lain seperti koloid perak.
Pengoksidaan
Sol sulfur disediakan secara pengoksidaan hidrogen sulfida dengan sulfur
dioksida.
2H2S + SO2 3S + 2H2O
atau mengasidkan larutan natrium tiosulfat
Na2S2O3 + HCl 2NaCl + SO2 + H2O + S
Sol ini kurang stabil kerana terdapat NaCl.
Keseimbangan ion
Koloid AgCl disediakan dengan menambahkan larutan AgNO3 kepada larutan
NaCl yang cair. Satu larutan keruh terhasil tetapi tiada mendakan
Ag+ + Cl- AgCl
Koloid arsenik sulfida disediakan secara menambahkan larutan hidrogen sulfida
kepada larutan arsenious oksida
2As3+ + 3S= AS2S3
4. Kaedah hidrolisis
Kaedah ini digunakan untuk menyediakan sol oksida dan hidroksida. Contoh:
sol ferik oksida disediakan dengan cara larutan FeCl3 dimasukkan dalam air
mendidih.
2FeCl3 + 6H2O Fe2O3.3H2O + 6HCl
4
Kaedah pertukaran pelarut
Contoh sulfur larut dalam alkohol tetapi tidak larut dalam air. Sol sulfur
disediakan dengan menambahkan larutan sulfur dalam etanol tepu ke dalam air
berlebihan dan dikacau.
Kaedah serakan
Pencanaian koloid
Bahan dihancurkan/dicanai sehingga menghasilkan zarah-zarah bersaiz koloid
dan diserakkan dalam media. Contoh sol sulfur
Penyepaian elektrik – kaedah Bredig
Arka dihasilkan diantara dua elektrod logam dalam air (Rajah 13.1). Arka yang
dihasilkan menyebabkan suhu tinggi dan mengubah logam kepada wap. Wap
dikondensasikan dalam air. membentuk zarah koloid – contoh sol Au, Pt, dan
Ag.
Kaedah Peptisasi
Penyerakan bahan dilakukan oleh ‘agen peptisasi’. Agen peptisasi adalah
elektrolit. Tambahkan sedikit elektrolit kepada bahan yang akan dijadi koloid.
Bahan akan menjerap ion elektrolit menyebabkan zarah bercas dan saling tolak
menolak. Contoh:
Al(OH)3 + AlCl3 Al(OH)3
mendakan sol
CdS + H2 CdS
mendakan elektrolit sol
AgCl + AgNO3 AgCl
mendakan sol
5
Fe(OH)3 + NaOH Fe(OH)3
elektrolit sol
Penyediaan Koloid liofobik
Penyediaan sol adalah secara serakan spontan dalam pelarut atau kaedah
peptidaan seperti selulosa yang dilarutkan dalam campuran etanol-eter.
Sifat koloid
Gerakan Brown
Zarah-zarah koloid sentiasa bergerak secara gerakan rawak dan pantas.
Gerakan ini dikenali sebagai gerakan Brown.
Penyerakan cahaya
Zarah koloid masih dapat dikesan secara optik. Apabila alur cahaya dituju
kepada larutan benar lintasan cahaya tidak dapat dikesan. Jika terdapat zarah
koloid, alur lintasan cahaya dapat kesan kerana zarah koloid menyerakkan
cahaya. Kesan ini dikenali sebagai kesan Tyndall. Akibatnya keamatan sinar
yang diserakan I lebih tinggi daripada sinar tuju Io
I = Ioe-t
dimana t ialah kekeruhan (turbidity) dan l ialah panjang lintasan cahaya.
Sifat elektrik
Apabila dua elektrod diletakkan dalam sol dan dikenakan keupayaan elektrik,
zarah akan bergerak kepada satu arah. Ini menunjukkan zarah koloid bercas.
Pergerakan zarah koloid dalam medan elektrik disebut elektroforesis.
Pergerakan ini berlaku disebabkan oleh keupayaan elektrokinetik. Ia wujudnya
kerana terdapat lapisan ganda dua elektrik pada permukaan.
6
Kestabilan koloid
Kestabilan sol liofobik
Kehadiran cas pada zarah koloid liofobik menentukan kestabilan. Penolakan di
antara zarah yang sama cas menahan zarah saling mendekati untuk
menggumpal. Cas pada zarah koloid dihasilkan melalui penjerapan ion. Jika
larutan argentum (Ag+) ditambah berlebihan pada larutan NaI, sol AgI bercas
negatif terbentuk kerana I- terjerap (Rajah 2).
Ag+ + NaI AgI
berlebihan sol negatif
Rajah 2
Jika ion I- cair ditambah AgNO3 berlebihan sol bergas positif terbentuk kerana
Ag+ terjerap (Rajah 13.3)
I- + AgNO3 AgI
berlebihan sol positif
Rajah 3
7
Kestabilan sol liofilik
Bagi sol liofilik kestabilan sol wujud kerana bahan sendiri mengion membentuk
fasa sebaran. Contoh protein mempunyai cas positif atau negatif disebabkan
pengionan kumpulan -COOH, -NH3
+ , Pada pH rendah protein bercas positif
kerana terdapat NH3
+ pada pH tinggi molekul bercas negatif kerana terdapat —-
COO- dan – OKesan
penambahan elektrolit
Penambahan elektrolit mempengaruhi kestabilan zarah koloid kerana terdapat
perubahan cas pada zarah. Sol liofobik sensitif terhadap penambahan elektrolit
dimana pengumpalan mudah berlaku. Ini disebabkan ion yang berlawanan cas
akan ditarik ke permukaan zarah (dijerap) melalui tarikan elektrostatik. Apabila
cas pada zarah koloid berkurangan maka tolakan antara zarah koloid juga
berkurangan. Bagi sol Au apabila NaCl ditambahkan, Na+ akan dijerap dan
mengurangkan cas negatif, seterusnya mengurangkan tolakan. Semakin
besar cas pada ion yang berlawanan semakin kuat kesan penggumpalan. Jika
elektrolit yang ditambah mmempunyai ion yang bercas besar, kepekatan ion
yang kecil diperlukan untuk menggumpalkan zarah koloid. Sebaliknya ion
bercas kecil memerlukan kepekatan yang lebih besar untuk menggumpalkan
zarah. Aturan ini disebut aturan Schulze-Hardy. Bagi koloid liofilik, kepekatan
elektrolit yang tinggi diperlukan untuk menggumpalkan koloid. Ini disebabkan
zarah koloid liofilik dilindungi beberapa lapisan air yang tarikat dan tidak mudah
ditambusi oleh ion. Sol liofilik boleh dilindungi daripada penggumpalan
penambahan ion dengan cara menambahkan koloid liofilik atau koloid
pelindung.
Gel
Dalam keadaan tertentu, sol liofilik boleh menggumpal dan menghasilkan
bahan yang semikenyal bak kanji dan dikenali sebagai gel. Ada dua jenis
gel iaitu gel kenyal dan gel tak kengal. Gel kenyal seperti jeli, jem,
8
puding jagung. Gel tak kenyal seperti asid silisik atau silika gel, Al(OH)3
dan polimer hidrogel. Gel dibentuk dari molekul rantai panjang. Dalam
bentuk gel, rantai molekul membentuk jaringan silang menyilang
menyebabkan kelikatan bertambah dan menghasilkan bahan
semipepejal.
Gel kenyal dihasil semula selepas penyahhidratan dengan penambahan air.
Gel tak kenyal selepas penyahhidratan menghasilkan pepejal bak kaca dan
tidak membentuk gel dengan penambahan air. Gel kenyal boleh menyerap
pelarut dan mengembang. Gel tak kenyal boleh menyerap pelarut tetapi tidak
mengembang. Air hanya memasuki melalui liang gel yang tegar. Isipadu gel
tak kenyal tidak berubah.
Emulsi
Emulsi ialah serakan satu jenis cecair dalam satu cecair lain yang saling tidak
larut. Terdapat dua jenis cecair dalam emulsi iaitu air (w) dan minyak (o). Fasa
serakan atau fasa dalaman adalah berbentuk titisan cecair tunggal (sama ada
air atau minyak) yang terserak dalam bedia serakan atau fasa luaran ( sama
ada minyak atau air). Diameter titisan cecair ialah 0.1 hingga 1 mm iaitu lebih
besar daripada zarah sol. Dari rupa bentuk emulsi saiz titisan boleh diramalkan
(Jadual 2). Terdapat dua jenis emulsi iaitu emulsi air dalam minyak (w/o) dan
minyak dalamair (o/w). Emulsi w/o mempunyai rasa berminyak dan mempunyai
struktur seperti kulit (skin compartible). Emulsi w/o adalah lambat pecah dan
lambat meresap. Contoh emulsi w/o ialah krim (kosmetik) , mentega dan
marjerin. Emulsi o/w mempunyai rasa seperti air, ringan dan ia mudah pecah
tetapi selesa Emulsi adalah koloid hidrofobik, maka ia tidak stabil. Untuk
menstabilkan emulsi, agen penstabil atau agen pengemulsi perlu ditambah.
Bahan ini terjerap dengan mudah pada antara muka minyak dan air. Rantai
hidrokarbon melarut dalam minyak dan kumpulan berkutub melarut dalam air.
Tindakan agen pengemulsi ialah untuk mengurangkan tegangan antara muka di
antara dua fasa. Tegangan permukaan yang tinggi menyebabkan permukaan
9
cecair menjadi kecil. Bila tegangan permukaan tinggi di antara fasa sebaran
dan medium sebaran menyebabkan emulsi terpisah (setiap fasa menggumpal).
Susu adalah contoh o/w di mana butiran lemak diserak dalam air dan
distabilkan dengan protein kasein sebagai agen pengemulsi. Setiap agen
pengemulsi mempunyai nilai HLB (hydrophilic lyophobic balance). Semakin
tinggi nilai HLB semakin mudah ia larut dalam air. Emulsi w/o distabilkan oleh
agen pengemulsi yang mempunyai nilai HLB rendah iaitu di antara 3 hingga 6.
Contoh agen pengemulsi yang menstabilkan emusi w/o ialah gliseril
monostearat. Emulsi o/w distabilkan agen pengemulsi yang mempunyai nilai
HLB besar iaitu diantara 8 hingga 18. Contoh agen pengemulsi yang
mempunyai nilai HLB 8-18 ialah acacia, metilselulosa, gelatin dan xanthan.
Emulsi disediakan secara mengacau fasa serakan dalam media serakan
dengan penambahan agen pengemulsi secara kuat untuk memecahkan fasa
serakan. Untuk mengekalkan kestabilan emulsi bahan penstabil seperti
makromolekul juga ditambah. Bahan penstabil akan membentuk lapisan pada
permukaan titisan minyak. Titisan akan terhalang dari bertemu kerana faktor
sterik. Bahan penstabil juga boleh larut dalam media serakan dan meningkatkan
kelikatan emulsi.
Saiz titisan Rupa bentuk
> 1 mm Bak susu
0.1 – 1 mm Putih kebiruan
0.05 – 0.1 mm Separa lutsinar dan warna
kelabu
< 0.05 mm lutsinar
Jadual 2 Saiz dan bentuk emulsi
10
Soalan
1. Sol raksa berbentuk sepera dengan diameter 0.7 nm. Berapakah
luas permukaan zarah-zarah yang dihasilkan dari 1.0 g raksa jika
ketumpatannya 3.5g cm-3.
2. Terangkan sifat-sifat sol hidrofobik dan hidrofilik.
3. Terangkan bagaimana sol hidrofobik distabilkan.
4. Anda dibekalkan larutan ferik klorida dan natrium hidroksida untuk
menyediakan koloid ferik oksida berair.
a) Apakah nama kaedah penyediaan koloid ini?
b) Bagaimana menyediakan koloid bercas positif dan bercas
negatif?
c) Bagaimana zarah-zarah koloid ini memiliki cas?
d) Bagaimana anda menentukan cas zarah koloid ini?
e) Koloid tersebut sensitif terhadap penambahan elektrolit.
Terangkan peraturan Hardy-Schulze mengenai kesan
penambahan elektrolit.
f) Berikan satu contoh elektrolit di mana ionnya bercas 1, 2 dan 3
bagi setiap jenis koloid yang disediakan (soalan b)
g) Koloid ini boleh dielakkan dari pemendakan dengan
menambahkan sejenis koloid lain. Apakah nama koloid itu?
5. Terangkan bagaimana proses berikut dijalankan.
a) Pencegahan zarah lateks dari menggumpal.
b) Penggumpalan zarah lateks.
c) Pemendakan AgCl.
6. Terangkan bagaimana emulsi distabilkan.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *